Στην καθημερινή κλινική πράξη, συναντά κανείς συχνά ανθρώπους που υποφέρουν από επίμονα σωματικά συμπτώματα χωρίς σαφή οργανική αιτία. Πόνοι, γαστρεντερικές διαταραχές, αίσθημα κόπωσης, δύσπνοια, ταχυκαρδίες, δερματικές εκδηλώσεις ή χρόνιες σωματικές ενοχλήσεις εμφανίζονται και επιμένουν, παρά τις επανειλημμένες ιατρικές εξετάσεις που συχνά δεν αποκαλύπτουν κάποιο επαρκές οργανικό υπόστρωμα.
Το γεγονός αυτό δεν σημαίνει ότι ο πόνος είναι «φανταστικός» ή μη πραγματικός. Αντιθέτως, το ψυχοσωματικό σύμπτωμα αποτελεί μια βαθιά ανθρώπινη εμπειρία, όπου το σώμα αναλαμβάνει να εκφράσει εκείνο που ο ψυχισμός αδυνατεί να επεξεργαστεί ή να διατυπώσει με λόγια.
Η ψυχαναλυτική σκέψη αντιμετωπίζει το σώμα όχι ως κάτι αποκομμένο από την ψυχική ζωή, αλλά ως έναν ζωντανό φορέα συναισθημάτων, συγκρούσεων και ασυνείδητων εμπειριών.
Η γλώσσα του σώματος
Από τα πρώτα στάδια της ζωής, το σώμα αποτελεί το βασικό μέσο επικοινωνίας του ανθρώπου με τον κόσμο. Πριν ακόμη αναπτυχθεί ο λόγος, το βρέφος βιώνει την ασφάλεια, τη φροντίδα, την απουσία, την ένταση και την ικανοποίηση μέσα από σωματικές εμπειρίες. Η πείνα, η αγκαλιά, η ανακούφιση, η ματαίωση και η απουσία εγγράφονται αρχικά στο σώμα.
Όταν αργότερα στη ζωή το άτομο έρχεται αντιμέτωπο με έντονες συγκρούσεις, απώλειες ή συναισθήματα που δυσκολεύεται να αναγνωρίσει και να συμβολοποιήσει, το σώμα μπορεί να επανέλθει ως ο κύριος χώρος έκφρασης του ψυχικού φορτίου. Το σύμπτωμα λειτουργεί τότε σαν μια διαφορετική μορφή λόγου. Ένα σώμα που πονά, που «σφίγγεται», που καταρρέει από κόπωση ή που δυσκολεύεται να αναπνεύσει, πολλές φορές αφηγείται μια ιστορία που δεν έχει ακόμα ειπωθεί.
Το ψυχοσωματικό σύμπτωμα ως λύση
Στην ψυχαναλυτική θεώρηση, το σύμπτωμα δεν αποτελεί μόνο πρόβλημα· συχνά αποτελεί και μια ασυνείδητη προσπάθεια του ψυχισμού να διατηρήσει μια μορφή ισορροπίας.
Όταν ένα συναίσθημα είναι υπερβολικά απειλητικό, όταν ο ψυχικός πόνος μοιάζει αβάσταχτος ή όταν δεν υπάρχει εσωτερικός χώρος για την επεξεργασία μιας εμπειρίας, το σώμα αναλαμβάνει να «κρατήσει» αυτό το φορτίο.
Έτσι, η ψυχική ένταση μετατρέπεται σε:
- σωματικό πόνο
- εξάντληση
- λειτουργικές διαταραχές
- κρίσεις πανικού
- ψυχοσωματικές εκδηλώσεις
Το σώμα γίνεται το σημείο όπου μετατοπίζεται η σύγκρουση. Με έναν παράδοξο τρόπο, το ψυχοσωματικό σύμπτωμα προστατεύει προσωρινά τον άνθρωπο από μια βαθύτερη ψυχική αποδιοργάνωση.
Η δυσκολία αναγνώρισης των συναισθημάτων
Πολλοί άνθρωποι με ψυχοσωματικά συμπτώματα δυσκολεύονται να αναγνωρίσουν τι ακριβώς αισθάνονται. Συχνά περιγράφουν με λεπτομέρεια τις σωματικές τους ενοχλήσεις, αλλά δυσκολεύονται να συνδέσουν την εμπειρία τους με συναισθήματα όπως:
- θυμός
- θλίψη
- φόβος
- μοναξιά
- απογοήτευση
- ματαίωση
Σε ορισμένες περιπτώσεις, η ψυχική ζωή μοιάζει σχεδόν «παγωμένη», ενώ το σώμα παραμένει σε διαρκή κατάσταση έντασης. Η ψυχαναλυτική βιβλιογραφία έχει περιγράψει αυτή τη δυσκολία ως περιορισμό της δυνατότητας συμβολοποίησης. Το συναίσθημα δεν αποκτά ψυχική μορφή και έτσι διοχετεύεται απευθείας στο σώμα.
Το σώμα ως πεδίο ελέγχου
Σε μια εποχή όπου κυριαρχεί η ανάγκη ελέγχου, παραγωγικότητας και συνεχούς λειτουργικότητας, το σώμα συχνά μετατρέπεται σε έναν χώρο όπου εκφράζεται η ασυνείδητη αντίσταση του ψυχισμού.
Δεν είναι τυχαίο ότι πολλά ψυχοσωματικά συμπτώματα εμφανίζονται:
- μετά από παρατεταμένη ψυχική πίεση
- σε περιόδους απώλειας
- μετά από τραυματικές εμπειρίες
- σε καταστάσεις υπερβολικής ευθύνης
- όταν το άτομο αισθάνεται ότι «πρέπει να αντέξει»
Το σώμα μοιάζει τότε να λέει εκείνο που ο άνθρωπος δεν επιτρέπει στον εαυτό του να νιώσει. Σε αρκετές περιπτώσεις, η κατάρρευση εμφανίζεται ακριβώς τη στιγμή που το άτομο προσπαθεί να διατηρήσει εξωτερικά τον πλήρη έλεγχο.
Η σιωπηλή σχέση ανάμεσα στο σώμα και την απώλεια
Πίσω από πολλά ψυχοσωματικά συμπτώματα συναντά κανείς εμπειρίες απώλειας που δεν βρήκαν χώρο να βιωθούν και να πενθηθούν. Απώλειες σχέσεων, τραυματικές αποχωρήσεις, χρόνια συναισθηματική στέρηση ή ματαιώσεις μπορεί να παραμένουν ψυχικά «άφωνες», αλλά να εκφράζονται σωματικά. Ο άνθρωπος συνεχίζει να λειτουργεί, να εργάζεται, να ανταποκρίνεται στις υποχρεώσεις του, όμως το σώμα αρχίζει σταδιακά να φέρει το βάρος μιας εσωτερικής ιστορίας που δεν έχει επεξεργαστεί.
Συχνά, το ψυχοσωματικό σύμπτωμα αποτελεί το μοναδικό σημείο όπου η οδύνη αποκτά μορφή.
Η θεραπευτική σημασία της ακρόασης
Η ψυχαναλυτική θεραπεία δεν επιδιώκει μόνο την εξαφάνιση του συμπτώματος, αλλά κυρίως την κατανόηση της λειτουργίας του μέσα στην ψυχική οικονομία του ανθρώπου.
Μέσα στη θεραπευτική σχέση, το άτομο αποκτά σταδιακά τη δυνατότητα:
- να συνδέσει το σώμα με την ψυχική του εμπειρία
- να αναγνωρίσει συναισθήματα που μέχρι τότε εκφράζονταν μόνο σωματικά
- να επεξεργαστεί απώλειες και συγκρούσεις
- να αποκτήσει μεγαλύτερη ψυχική συνοχή
Το σώμα παύει έτσι να αποτελεί τον μοναδικό φορέα της οδύνης. Το σύμπτωμα δεν «σιγεί» μέσα από άρνηση ή καταστολή, αλλά επειδή σταδιακά δημιουργείται χώρος για σκέψη, συναίσθημα και ψυχική επεξεργασία.
Η ανάγκη μιας πιο ανθρώπινης ματιάς
Στη σημερινή εποχή υπάρχει συχνά η τάση να αντιμετωπίζεται το σώμα σαν μηχανή που πρέπει να λειτουργεί χωρίς διακοπή. Όμως το ανθρώπινο σώμα δεν είναι απλώς βιολογικός οργανισμός. Είναι φορέας μνήμης, σχέσεων, τραυμάτων, επιθυμιών και συναισθημάτων.Τα ψυχοσωματικά συμπτώματα μας υπενθυμίζουν ότι ο άνθρωπος δεν μπορεί να διαχωριστεί σε «σώμα» και «ψυχή». Όταν ο ψυχικός πόνος δεν βρίσκει λέξεις, το σώμα συχνά αναλαμβάνει να μιλήσει. Και ίσως η ουσιαστικότερη θεραπευτική πράξη να είναι ακριβώς αυτή: να μπορέσει κάποιος να ακούσει πίσω από το σύμπτωμα την ιστορία που επί χρόνια παρέμενε σιωπηλή.
Recent Comments